Explorar un novo mundo ou os horizontes do propio? Literatura clásica vs. contemporánea

A lectura é unha ferramenta poderosa para ensinar tanto a lingua materna como segundas linguas. Entre a enorme variedade de motivos para incluír algún libro —ou varios— na programación anual dunha materia de lingua está, por exemplo, o familiarizarse con distintos estilos e rexistros do idioma, ampliar o seu vocabulario, ver en uso estruturas gramaticais de maneira contextualizada e achegarse á cultura da devandita lingua, aos seus costumes e tradicións ou historia. Por suposto, ademais, ler mellora as capacidades de comprensión e mesmo escritura, ao ter máis exemplos de como estruturar algún tipo concreto de texto —como pode ser unha descrición, por exemplo— ou ao ver en uso determinadas frases ou expresións. 

Ademais, á lista de beneficios de ler cando estamos a aprender unha segunda lingua ou mellor, tendo en conta o que nos interesa máis aquí, unha lingua estranxeira, paréceme tamén importante falar de que a lectura é un hábito individual e íntimo, e que se se fomenta durante a adolescencia seguramente se manteña durante toda a vida. É un pasatempo tremendamente enriquecedor, que axuda a desenvolvernos como persoas e co que, se se lle colle o gusto, pódese estar a aprender cousas novas, linguas novas, toda a vida. 

Esta idea parece unánime no ámbito educativo, ou polo menos na miña experiencia a maioría dos profesores e profesoras recomendan polo menos a lectura dun libro adaptado ao nivel —lembro especialmente os deseños horribles de Burlington Books—, e moita xente pola súa propia conta fai o esforzo de, no seu tempo libre, ler novelas ou ensaios noutras linguas. Con todo, do que me gustaría falar aquí é un tema colateral que si trae máis debate, e é o seguinte: é mellor recomendar clásicos da literatura ou libros recentes? 

As lecturas contemporáneas (e con isto refírome a libros publicados na última década, maioritariamente, pois para este tema considero «clásicos» tamén aos grandes títulos do século XX) no ensino de linguas estranxeiras ofrecen unha vantaxe moi clara: a realidade actual, a relevancia. A lingua que achegan é como se utiliza no mundo moderno, con expresións coloquiais, termos comúns e temas pertinentes ou de moda hoxe en día. Mesmo hai novelas nas que se amosa a linguaxe de WhatsApp ou de chats en liña e demais. Algo que, claramente, resulta imposible cos clásicos. Relacionado con isto, está a facilidade coa que o alumnado novo conectará coa historia: claramente se se trata dun grupo de mozos que soben vídeos a TikTok e un dos protagonistas sofre bullying, ocórreseme, toca moito máis de preto os seus sentimentos e emocións. É dicir, sentirán máis conectados e seguramente o seu interese aumente, o cal volverá o texto e o idioma máis accesible. Ademais, tal vez poidan seguir ao autor ou autora nas súas redes, ver o seu proceso creativo ou outro tipo de contido que faga (agora moitos influencers tamén escriben ou teñen canles de Youtube onde recomendan outros libros, por exemplo) e isto volve a literatura máis dinámica. 

Este argumento da proximidade ao texto é un dos que máis se cita con referencia a este debate. Con todo, tanto interese ten ler sempre sobre nosa propia realidade?, sobre algo que xa estamos a vivir nós en nosas propias carnes? Entendo que, en grande medida, si: o feito de non sentirse único/a, de formar parte dun grupo aínda que sexa por algo malo que nos ocorre ou saber que o que sentimos non é tan «raro» é unha ferramenta poderosa da literatura. O feito de, desde o sofá da nosa casa, saber que hai historias paralelas á nosa. Pero… e a literatura fantástica ou a ciencia ficción? Non están estes mundos distópicos ou utópicos, habitados por seres fantásticos e monstruosos, igual de afastados do noso como unha historia ambientada durante a Primeira Guerra Mundial? Para min, o bo e bonito da lectura na maioría das ocasións é penetrar noutras realidades, e considero que a moitos adolescentes isto atraeralles o mesmo ou máis que ler sobre unha historia semellante á que están a protagonizar xa eles mesmos no instituto. Ademais, con referencia ás linguas estranxeiras, penso que resulta moito máis interesante que se teñan que enfrontar a un vocabulario distinto ao que xa coñecen e a lectura supóñalles un reto un pouco maior. Isto darallo a ciencia ficción, por exemplo, ou claramente lerse un libro de fai unhas cantas décadas.

Con referencia en específico á lectura de clásicos, así mesmo, considero que os temas que poden conquistar a un público novo en realidade non cambiaron tanto ao longo da historia —ademais, non falo de clásicos canónicos considerados de cabeceira para a crítica literaria, por suposto deben ser libros interesantes e accesibles para un público adolescente—. O amor, a dúbida, o odio, a inxustiza, a amizade, a soidade… Os clásicos, en moitas ocasións, non son en realidade TAN clásicos. Penso que un mozo actual pódese sentir tremendamente identificado con Holden Caulfield de The Catcher in the Rye aínda que as cousas cambiasen moito. Ou que con personaxes extravagantes, talvez como Gregorio Samsa, poidan empatizar e pensar que farían na súa situación, como sentirían e como reaccionarían. É un exercicio non tan claro como cando se le unha historia totalmente paralelizable á nosa, pero por leste mesmo motivo, por esta complexidade, estamos a ensinar indirectamente aos nosos alumnos para ser máis críticos, mellorar a súa comprensión lectora… Están a mellorar así a nivel persoal, non só o seu coñecemento dunha segunda lingua. 

Pola outra banda, e para ir rematando, tamén se debe ter en conta que cando se len clásicos para aprender segundas linguas achegámonos moito máis á cultura e historia da comunidade lingüística. Claramente non considero recomendable ler unha versión con inglés da época de Pride and Prejudice —aínda que a niveis altos si é interesante, para ver a evolución da lingua—, pero a realidade é que coas obras de Jane Austen a sociedade victoriana e os problemas que debían afrontar as mulleres quedan moi claros para quen lea. 

            En resumidas contas, é obvio que non hai unha resposta única e definitiva sobre cal é a mellor opción, se clásicos ou literatura actual. Ambas as posibilidades teñen os seus beneficios, e seguramente o ideal sempre será combinar libros do século XIX ou XX cos publicados recentemente, mais a nivel persoal considero a lectura de clásicos accesibles máis enriquecedora durante a adolescencia, especialmente á hora de aprender segundas linguas e entrar en contacto cunha comunidade lingüística distinta á propia. O coñecer en certa medida a súa historia, os seus costumes… Ler sobre espazos do país, por exemplo, onde transcorran as historias alimenta tamén a curiosidade por saber máis e investigar. Permite, con isto, desenvolver o pensamento crítico e a análise máis profunda, e desafía moito máis a capacidade de comprensión e empatía dos estudantes.